Dychmygwch eich bod yn 13 oed. Rydych wedi’ch symud o’ch cartref. Rydych yn byw gyda phobl na wnaethoch chi eu dewis, mewn lle na wnaethoch chi ei ddewis. Mae oedolion nad ydych erioed wedi’u cyfarfod yn ysgrifennu adroddiadau amdanoch chi, ac mae barnwr nad ydych erioed wedi’i weld yn mynd i benderfynu gyda phwy y byddwch yn byw. A ewch chi’n ôl adref at eich rhieni? Aros gyda’ch gofalwr maeth? Neu symud yn ôl i dŷ’ch modryb? Prin iawn yw’r cyfle sydd gennych i ddweud eich dweud yn uniongyrchol.
Pan fydd angen gwneud penderfyniadau ynghylch ble y bydd person ifanc yn byw, pwy y gallant eu gweld, a sut olwg fydd ar eu dyfodol, efallai y byddech yn disgwyl i’r person ifanc hwnnw fod yn yr ystafell. Ond mewn achosion gofal yn Lloegr, fel arfer mae plant a phobl ifanc yn cael eu cynrychioli’n anuniongyrchol, drwy weithwyr cymdeithasol, gwarcheidwaid a chyfreithwyr. Caiff eu barn ei chasglu, ei chrynhoi a’i chyfleu. Anaml iawn y bydd y person ifanc ei hun yn cwrdd â’r barnwr sy’n gyfrifol am wneud un o’r penderfyniadau pwysicaf yn eu bywyd.
Cafodd Llwybr Cyfranogiad Pobl Ifanc (YPPP) ei greu i geisio newid hynny. Rhwng Awst 2024 a Gorffennaf 2025, rhoddodd y peilot gyfle i 24 o bobl ifanc rhwng 10 a 17 oed gwrdd yn uniongyrchol â barnwyr yn ystod achosion gofal. Fe wnaethom gyfweld â 41 o bobl fel rhan o werthusiad annibynnol o’r YPPP, gan gynnwys pobl ifanc, barnwyr, gweithwyr cymdeithasol, rheolwyr tîm, cynrychiolwyr cyfreithiol, rhieni a gweithwyr proffesiynol eraill. Mae’r adroddiad llawn a chrynodeb ar gael ar wefan Nuffield Family Justice Observatory (NFJO). Mae’r blog hwn yn gofyn: beth oedd y cyfarfodydd hyn yn ei olygu i’r bobl ifanc a fanteisiodd ar y cyfle i gwrdd â barnwr?
I’r rhan fwyaf o bobl ifanc, roedd cwrdd â’u barnwr yn bwysig nid oherwydd iddo newid yr hyn a ddigwyddodd, ond oherwydd iddo newid sut roedden nhw’n teimlo am yr hyn oedd yn digwydd. Roedd rhai’n teimlo’n llai pryderus. Dywedodd rhai eu bod yn deall y broses yn well, neu eu bod yn teimlo fel person yn hytrach nag enw ar ffeil. Dywedodd un person ifanc wrthym:
“Doeddwn i ddim yn ofni’r canlyniad bellach. Esboniodd y barnwr fod canlyniad y sesiwn er fy lles gorau ac i ofalu amdanaf a’m diogelu, ac fe wnaeth hynny wneud i mi deimlo’n fwy tawel… Roeddwn i’n teimlo y gallwn ymddiried yn llwyr ynddi oherwydd roeddwn i’n gwybod y byddai hi’n gwneud rhywbeth da i mi.” (“Mia”)
Roedd rhai hefyd yn gallu derbyn canlyniadau anodd yn well, hyd yn oed pan nad oedd y penderfyniad yn un roedden nhw wedi gobeithio amdano. Cysylltodd gweithwyr proffesiynol hyn â’r ffaith bod y bobl ifanc yn teimlo eu bod wedi bod yn rhan o’r broses ac yn ymddiried bod nhw a’u rhieni wedi cael eu trin yn deg. Mae hyn yn gyson ag ymchwil ar gyfiawnder gweithdrefnol: mae pobl yn fwy parod i dderbyn canlyniadau pan fyddant yn credu bod y broses yn deg, ac mae cael llais, hyd yn oed un cyfyngedig, yn ganolog i’r ymdeimlad hwnnw o degwch.
Fodd bynnag, nid oedd y profiadau hyn yn gyffredinol. Disgrifiodd un person ifanc y cyfarfod fel un diflas. Roedd un arall yn ei chael hi’n anodd deall yr iaith a ddefnyddiodd y barnwr. Cyfarfu’r rhan fwyaf o bobl ifanc â’r barnwr unwaith yn unig, nid dair gwaith fel y bwriadwyd yn wreiddiol. Roedd ansawdd y profiad yn dibynnu’n fawr ar sgiliau rhyngbersonol barnwyr unigol, ac roedd gan y barnwyr eu hunain safbwyntiau cymysg am y rôl – gyda rhai’n codi pryderon am ffiniau a rhai’n gweld y cyfarfodydd yn anodd.
Mewn rhai achosion, arweiniodd y cyfarfodydd at newidiadau ymarferol: mwy o amser gyda phethau fel anifeiliaid anwes, dychwelyd eitemau personol, neu addasiadau bach i drefniadau. Ar bapur, mae’r rhain yn ymddangos yn fân. Ond pan fo bron popeth yn eich bywyd yn cael ei benderfynu gan rywun arall, gall barnwr yn gwrando arnoch yn dweud eich bod yn gweld eisiau eich cath a gwneud rhywbeth am hynny olygu llawer iawn. Fel y dywedodd un barnwr:
“Os nad oes ganddyn nhw eu Xbox neu eu hoff offeryn cerdd, neu os ydyn nhw’n gweld eisiau’r ci teuluol, mae’r pethau hyn yn llawer mwy dylanwadol nag y sylweddolwn ni … ac mae’r pethau bach hyn yn rhoi tipyn o obaith. Ond maen nhw hefyd yn dangos bod gweithwyr proffesiynol yn myfyrio ar yr hyn sy’n peri pryder neu ofid i’r plentyn.” (Barnwr)
Wrth gwrs, mae achosion gofal o reidrwydd yn canolbwyntio ar ddiogelwch a lles tymor hir. Fel y nododd un gweithiwr proffesiynol, mae’r pethau sy’n dod i’r amlwg drwy’r YPPP yn aml yn “fân o ran y materion y bydd angen i lys eu penderfynu, ond mewn gwirionedd yn eithaf mawr i’r plentyn sydd wrth ganol y broses.” (Gweithiwr cymdeithasol) Gall plentyn ddweud nad yw’n hoffi’r stryd lle maen nhw’n byw, eu bod yn gweld eisiau eu brawd, neu eu bod eisiau gwybod pam na allant fynd adref. Mae’r pethau hyn yn bwysig iawn, ond nid ydynt bob amser yn ffitio’n hawdd i iaith ffurfiol dogfennau’r llys. Maent yn cael eu hidlo allan, nid oherwydd bwriad, ond oherwydd nad yw’r system wedi’i hadeiladu i’w dal.
I’r person ifanc sydd wrth ganol achosion gofal, gall y profiad deimlo fel colli rheolaeth. Mae’r rhan fwyaf o benderfyniadau’n cael eu gwneud gan bobl eraill, mewn ystafelloedd nad ydynt erioed wedi bod ynddynt, gan ddefnyddio iaith nad ydynt yn ei deall yn llawn. Yn y cyd-destun hwnnw, gall pethau bach – fel cael eich gitâr yn ôl, gweld eich anifeiliaid anwes, neu gael eich gofyn beth ydych chi’n ei feddwl – wneud gwahaniaeth mawr. Gallant newid sut mae person ifanc yn profi’r broses, faint maent yn ei deall, a pha mor bryderus neu hyderus maent yn teimlo am y penderfyniadau a fydd yn cael eu gwneud.
Dim ond arwyddocaol yw’r dystiolaeth o’r peilot hwn (24 o bobl ifanc ar draws pedair ardal leol dros flwyddyn), ac fe amlygodd heriau go iawn. Roedd y gweithredu’n amrywio rhwng safleoedd ac yn dibynnu’n fawr ar unigolion oedd yn hyrwyddo’r dull. Cafodd yr offeryn MyPlan, a gynlluniwyd i helpu pobl ifanc baratoi ar gyfer cyfarfodydd, ymateb cymysg gan weithwyr proffesiynol a oedd yn teimlo nad oedd yn ddigon cyfeillgar i bobl ifanc, ac nid oedd rhai pobl ifanc bron yn cofio ei gwblhau.
Byddai angen mynd i’r afael â’r materion hyn cyn y gallai’r model weithio ar raddfa ehangach: drwy integreiddio cyfranogiad i strwythurau presennol y llysoedd a’r awdurdodau lleol, cyd-ddylunio offer gyda phobl ifanc, darparu hyfforddiant a chefnogaeth i farnwyr, a chodi ymwybyddiaeth o gyfleoedd pobl ifanc i gymryd rhan.
Mae gan bobl ifanc hawl eisoes i gwrdd â barnwyr lle bo’n briodol, ond nid yw llawer o weithwyr cymdeithasol yn gwybod hyn, ac ychydig o ardaloedd sydd â’r strwythurau ar waith i wneud i hyn ddigwydd yn rheolaidd.
Ond lle bu’r cyfarfodydd yn gweithio’n dda, roedd lleisiau’r bobl ifanc yn glir: pan roddwyd hyd yn oed gam bach iddynt mewn proses a oedd fel arall yn eu gadael yn ddi-rym, newidiodd hynny sut roedden nhw’n ei phrofi. Dylai hynny fod o bwys i unrhyw un sy’n gweithio ym maes cyfiawnder teuluol.