Ym mis Mehefin eleni, cyhoeddodd yr Adran Addysg ei Strategaeth Perthnasoedd Parhaol (Enduring Relationships Strategy). Mae’n cynnwys mesur newydd i olrhain ansawdd perthnasoedd pob plentyn tra bydd mewn gofal ac ar ôl gadael gofal. Esboniodd y gweinidog, Josh MacAlister, wrth Dŷ’r Cyffredin pam: “yr hyn sy’n cael ei fesur yn aml yw’r hyn sy’n cael ei wneud.” Nid yw llawer o fanylion cynllun y mesur wedi’u penderfynu eto, sy’n golygu bod hwn yn amser da i ofyn beth y credwn y dylai ei gofnodi. Gan dynnu ar fy ymchwil PhD i Ymwelwyr Annibynnol, rwy’n dadlau y dylem werthfawrogi perthnasoedd plant mewn gofal, fel y byddem yn gwneud ar gyfer unrhyw blentyn, fel nod ynddynt eu hunain, nid fel ffordd o gyflawni nodau eraill.

Perthynas heb ganlyniad penodol

Mae Ymwelwyr Annibynnol (YA) yn wirfoddolwyr sy’n meithrin cyfeillgarwch â phlant mewn gofal, ac sy’n cael eu paru â nhw i feithrin perthynas hirdymor. Mae gan bob plentyn sy’n derbyn gofal yr hawl i gael ei ystyried ar gyfer Ymwelydd Annibynnol, ond dim ond tua 3% o blant mewn gofal yn Lloegr sydd ag un, ac 1% yn unig yng Nghymru. Defnyddiodd fy astudiaeth fethodoleg Q a chyfweliadau gydag 82 o gyfranogwyr, gan gynnwys 20 o bobl ifanc oedd ag Ymwelydd Annibynnol.

Nid oedd y cyfranogwyr yn cytuno ynghylch a oedd y cynllun Ymwelwyr Annibynnol wedi’i fwriadu i gyflawni canlyniadau o gwbl. Dywedodd un cydlynydd: “Y nod, os oes nod o gwbl, yw’r berthynas ei hun yn unig.” Ond disgrifiodd eraill, yn enwedig Swyddogion Adolygu Annibynnol, gymorth Ymwelwyr Annibynnol o ran yr hyn y gallai arwain ato: hunan-barch, sgiliau cymdeithasol a pherthnasoedd iachach pan fyddant yn oedolion. Nid oedd y bobl ifanc, ar y cyfan, yn ei weld felly. Roeddent yn gwerthfawrogi cael oedolyn dibynadwy y tu allan i’r system ofal, ond anaml y byddent yn meddwl am hyn o ran canlyniadau. I rai, yr hyn oedd yn bwysig oedd y rhyddid i feithrin perthynas ag oedolyn dibynadwy nad oedd wedi’i chynllunio i gyflawni unrhyw beth penodol: “Yr hyn rydw i eisiau yw gwneud beth rydyn ni’n dau eisiau ei wneud a’i fwynhau gyda’n gilydd. Dw i jest eisiau mynd allan. Cael hwyl. A dyna ni. Ddim meddwl am gyflawni nodau” (Lewis, 14 oed).

Pam mae’r gwahaniaeth yn bwysig

Yn gyntaf, mae perthynas sy’n cael ei chyfiawnhau ar sail ei chanlyniadau yn berthynas amodol. Os ydym yn gwerthfawrogi perthynas plentyn â gweithiwr ieuenctid neu riant ffrind am ei bod yn gwella presenoldeb, rydym yn awgrymu bod perthynas nad yw’n gwneud hynny yn llai gwerthfawr. Nid wyf yn honni nad yw perthnasoedd yn gwneud gwahaniaeth i ganlyniadau. Os bydd canlyniadau gwell yn deillio ohonynt, gorau oll. Ond ni ddylai fod yn rhaid i berthynas gyfiawnhau ei bodolaeth drwy gynhyrchu canlyniadau. Mae plant mewn gofal eisoes yn gwybod llawer am gymorth sy’n amodol ac yn gysylltiedig â chynllun. Mae perthnasoedd nad ydynt yn rhai proffesiynol, fel y rhai y mae Ymwelwyr Annibynnol yn eu cynnig, yn bwysig yn union oherwydd nad ydynt felly.

Yn ail, gall mesurau canlyniadau fethu â chydnabod gwerth cynhenid cymorth sy’n seiliedig ar berthnasoedd. Nid oes llawer o reswm dros ddisgwyl i Ymwelydd Annibynnol, y mae plentyn yn ei weld unwaith y mis, newid addysg neu iechyd y rhan fwyaf o bobl ifanc. Eto i gyd, i rai, mae’n ffynhonnell hollbwysig o gymorth a chysylltiad: canfu fy astudiaeth ei fod yn aml yn bwysicaf i’r rhai a oedd wedi cael profiadau gwael o fod mewn gofal. Ni fyddai gwerthusiad o’r cynllun Ymwelwyr Annibynnol sy’n seiliedig ar ganlyniadau ‘caled’ yn dweud llawer wrthym am yr hyn y mae pobl ifanc yn ei werthfawrogi. Yn fwy na hynny, gallai wthio gwasanaethau tuag at yr hyn sy’n hawdd ei gyfrif: gwirfoddolwyr yn llywio sgyrsiau tuag at swyddi a choleg, neu wasanaethau’n blaenoriaethu paru gwirfoddolwyr â phlant sy’n ‘haws’ gweithio gyda nhw.

Beth mae hyn yn ei olygu i’r mesur newydd

Yn fy nhraethawd ymchwil, dadleuais y dylem fesur cysylltiad yn hytrach na newid: ansawdd a sefydlogrwydd perthnasoedd person ifanc, nid canlyniadau dirprwyol fel llesiant neu gyrhaeddiad. Mae cofnodi pwy sy’n bwysig i blentyn, a gofyn i blant ddiffinio pwy sy’n cyfrif, boed yn deulu, ffrindiau, cymdogion neu athrawon, yn gam i’r cyfeiriad cywir. Mae’n trin perthnasoedd plentyn fel rhywbeth sy’n werth gwybod amdano ynddo’i hun, nid dim ond fel ffordd o gyflawni rhywbeth arall. Ond bydd y ffordd y caiff y mesur ei gynllunio yn penderfynu a fydd yn cyflawni hynny, neu’n troi’n fetrig sy’n seiliedig ar yr hyn sy’n hawdd ei gyfrif.

Mae’r strategaeth yn disgrifio mesur sy’n seiliedig ar ymarfer ac sy’n helpu ymarferwyr i gael “sgyrsiau ystyrlon” â phlant fel y gallant ddiffinio a chofnodi eu perthnasoedd. Ond nid yw cyfrif nifer y bobl y mae plentyn yn eu henwi yn ddigon. Gall plentyn enwi nain neu daid nad yw wedi’i weld ers dwy flynedd, neu gyn-ofalwr maeth nad yw mewn cysylltiad ag ef mwyach. Mae rhestr yn dweud wrthym â phwy y mae plentyn yn teimlo cysylltiad, nid a yw’r perthnasoedd hynny’n weithredol, yn ddibynadwy neu’n debygol o bara. Byddai angen i fesur defnyddiol gofnodi pa mor aml y mae plant yn gweld y bobl hyn, a allant ddibynnu arnynt, ac a yw’r perthnasoedd yn parhau drwy newidiadau mewn lleoliadau gofal ac ar ôl gadael gofal.

Beth sy’n digwydd pan nad oes gan blentyn lawer o bobl yn ei fywyd?

Yn Nhŷ’r Arglwyddi, gofynnodd un aelod a fyddai plant sy’n cael sgôr is yn derbyn mwy o gymorth. Dyma lle gallai’r mesur fod fwyaf defnyddiol. Mae plentyn sy’n enwi ychydig o bobl yn unig, neu ychydig iawn y mae’n eu gweld mewn gwirionedd, yn union y math o blentyn y mae fy ymchwil yn awgrymu a allai elwa fwyaf ar Ymwelydd Annibynnol. O’i ddefnyddio ar lefel y plentyn unigol, gallai’r mesur annog ymarferwyr i gynnig amrywiaeth o gymorth, gan gynnwys Ymwelydd Annibynnol. Nid yw’r strategaeth yn sôn am Ymwelwyr Annibynnol, er eu bod yn hawl statudol sydd eisoes yn bodoli i ddarparu’r math o berthynas y mae’n ei disgrifio, ac yn hawl sydd ar hyn o bryd yn cyrraedd ychydig iawn o blant. Os yw’r mesur i drin perthnasoedd fel nod ynddynt eu hunain, dylid ei farnu nid yn ôl y sgoriau y mae’n eu cynhyrchu, ond yn ôl a yw plant sydd ag ychydig o bobl o’u cwmpas yn cael mwy o bobl yn eu bywydau o ganlyniad iddo.

Darllen pellach

Jones, R.K. Independent Visitors for children in public care: a mixed-methods case study of purpose, policy and practice in social care (PhD thesis, Cardiff University)

Department for Education (2026) Enduring Relationships Strategy